İş sözleşmesinde cezai şart örneği (madde ve ek protokol)

İş sözleşmesindeki cezai şart, taraflardan birinin sözleşmeye aykırı davranması (işçinin asgari çalışma süresi dolmadan ayrılması, işverenin haksız feshi) hâlinde önceden kararlaştırılan tutarı ödemeyi üstlendiği ceza koşuludur. Türk Borçlar Kanunu’na göre hizmet sözleşmelerine sadece işçi aleyhine konulan ceza koşulu geçersizdir; bu yüzden madde her iki tarafı aynı şartlarla bağlamalı, tutar işçinin ücretiyle veya belgelenen eğitim gideriyle orantılı olmalıdır ve hâkim aşırı bulduğu cezayı kendiliğinden indirir.

Güncelleme:

Sertifikalı eğitim, yurt dışı kurs veya pahalı bir lisans aldırılan çalışanın birkaç ay sonra rakibe geçmesi, işverenlerin cezai şart maddesine sarılmasının başlıca nedenidir. Yargıtay uygulamasında bu madde ancak karşılıklıysa ayakta kalır: işçi erken ayrılırsa ceza ödeyecekse, işveren de aynı süre içinde işçiyi haksız çıkarırsa aynı cezayı ödemelidir. Eğitim gideri de ancak faturayla belgelenen gerçek tutar kadar ve işçinin eğitimden sonra çalıştığı süre oranında azaltılarak istenebilir; oryantasyon veya işbaşı eğitimi gibi işin olağan parçası olan eğitimler bu kapsama girmez.

Aşağıdaki örnek, mevcut bir iş sözleşmesine cezai şart ekleyen bir ek protokoldür; aynı maddeler yeni bir iş sözleşmesine de doğrudan konabilir. Metin, eğitim giderine ve asgari çalışma süresine bağlı karşılıklı cezai şartı, çalışılan aylara göre azalan hesabı, cezanın istenemeyeceği hâlleri ve ücretten kesinti yasağını düzenler. İşten ayrıldıktan sonra rakipte çalışmayı yasaklayan rekabet yasağı ayrı bir sözleşmedir ve bu dosyadaki rekabet yasağı ek protokolü örneğinde anlatılmıştır; buradaki cezai şart maddesi onun yerine geçmez.

Bu belge ne zaman kullanılır

  • İşçiye bedeli işverence ödenen sertifika, lisans veya yurt dışı eğitim aldırıldığında.
  • Belirli süreli iş sözleşmesinde süre bitmeden ayrılmanın veya haksız çıkarmanın caydırılması istendiğinde.
  • İşe alımda taşınma, konaklama veya vize masrafı üstlenilip asgari çalışma süresi kararlaştırıldığında.
  • Devam eden iş ilişkisine, işçinin yazılı onayıyla sonradan cezai şart eklenirken.

Belgede mutlaka olması gerekenler

  • Cezai şartın bağlandığı yükümlülük: asgari çalışma süresi veya eğitim gideri.
  • Karşılıklılık: işverenin haksız feshi için aynı tutarda ceza.
  • Eğitimin adı, tarihi ve faturayla belgelenen gideri.
  • Çalışılan her ay için azalan hesap yöntemi.
  • Cezanın istenemeyeceği hâller: haklı nedenle fesih, deneme süresi, askerlik, emeklilik, ölüm.
  • Ödeme süresi ve ücretten kesinti yapılamayacağı.
  • Ek protokolde atıf yapılan iş sözleşmesinin tarihi; tarafların imzası.

Kopyalamaya hazır örnek

İŞ SÖZLEŞMESİNE EK PROTOKOL: CEZAİ ŞART

İŞVEREN: [UNVAN], Adres: [ADRES]

İŞÇİ: [AD SOYAD], T.C. Kimlik No: [T.C. KİMLİK NO], Görevi: [GÖREV]

Bu protokol, taraflar arasındaki [GG.AA.YYYY] tarihli iş sözleşmesinin eki ve ayrılmaz parçasıdır.

Madde 1 – Eğitim

İşveren, işçiye [EĞİTİMİN ADI, ÖRNEĞİN: ileri düzey CNC programlama eğitimi] eğitimini [KURUM] nezdinde [GG.AA.YYYY] – [GG.AA.YYYY] tarihleri arasında aldırmıştır. Eğitimin işverence belgelenen toplam gideri (kurs ücreti, yol ve konaklama) [TUTAR] TL’dir (Yalnız [TUTARIN YAZIYLA] Türk Lirası).

Madde 2 – Asgari çalışma süresi

İşçi, eğitimin bitiminden itibaren [24] ay süreyle işverenin işyerinde çalışmayı; işveren ise işçiyi bu süre boyunca kanundaki haklı veya geçerli bir neden olmadan işten çıkarmamayı kabul eder.

Madde 3 – Cezai şart

İşçi, Madde 2’deki süre dolmadan iş sözleşmesini haklı bir neden olmaksızın feshederse, Madde 1’deki eğitim giderinin eğitim sonrasında çalıştığı tam aylara düşen payı (gider tutarının Madde 2’deki ay sayısına bölünmesiyle bulunan aylık pay) düşüldükten sonra kalan kısmını işverene öder. İşveren, iş sözleşmesini aynı süre içinde haklı veya geçerli bir neden olmaksızın feshederse, işçiye aynı yöntemle hesaplanan tutarda cezai şart öder. [Alternatif: Taraflardan her biri, bu maddedeki ihlal hâlinde diğer tarafa TUTAR TL cezai şart öder.]

Madde 4 – İstisnalar

İşçinin kanundaki haklı nedenlerle feshi, işverenin haklı veya geçerli nedenle feshi, deneme süresi içindeki fesihler, askerlik, emeklilik ve işçinin ölümü hâllerinde cezai şart istenemez. İşverenin sözleşmeyi haksız feshi hâlinde işçiden hiçbir ödeme talep edilmez.

Madde 5 – Ödeme ve indirim

Cezai şart, fesih tarihinden itibaren [30] gün içinde ödenir; işçinin ücret, kıdem ve ihbar alacaklarından işçinin yazılı rızası olmadan mahsup edilemez. Taraflar, hâkimin aşırı bulduğu ceza koşulunu indirebileceğini bilmektedir.

Madde 6 – Diğer hükümler

İş sözleşmesinin bu protokolle değiştirilmeyen hükümleri aynen yürürlüktedir. Uyuşmazlıklarda kanun gereği önce arabulucuya başvurulur; [İL] iş mahkemeleri yetkilidir.

Protokol iki nüsha düzenlenmiş, işçi tarafından okunarak imzalanmış ve bir nüshası işçiye verilmiştir.

[İL], [GG.AA.YYYY]

İŞVEREN / YETKİLİ: [AD SOYAD, UNVAN] – Kaşe ve İmza: ____________________
İŞÇİ: [AD SOYAD] – İmza: ____________________
EK: Eğitim giderini gösteren fatura ve belgeler

Yasal dayanak: 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu md. 420 (hizmet sözleşmesine sadece işçi aleyhine konulan ceza koşulu geçersizdir) ve md. 179–182 (ceza koşulu; aşırı ceza koşulunun hâkim tarafından indirilmesi).

Adım adım nasıl doldurulur

  1. Eğitimin fatura, kayıt belgesi ve seyahat giderlerini toplayıp toplam tutarı belgelerle yazın; belgesi olmayan gideri eklemeyin.
  2. Asgari çalışma süresini eğitimin değeriyle orantılı tutun; uygulamada bir ile iki yıl arası süreler kabul görür, daha uzun süreler indirime konu olur.
  3. Cezayı iki taraf için aynı şartlarla yazın; işverenin yükümlülüğü süslü bir cümle değil, aynı tutarda bir ödeme olmalıdır.
  4. Azalma kuralını açık bir formülle yazın: toplam gider bölü ay sayısı, çalışılan her tam ay için düşülür.
  5. Haklı nedenle fesih, işverenin haksız feshi ve deneme süresi istisnalarını mutlaka ekleyin; aksi hâlde madde tümüyle geçersiz sayılabilir.
  6. Protokolü iki nüsha imzalayıp bir nüshasını işçiye verin; sonradan eklenen cezai şart için işçinin yazılı kabulü şarttır.

Sonradan sorun çıkaran hatalar

  • Cezayı yalnızca işçiye yüklemek: kanun, hizmet sözleşmelerinde sadece işçi aleyhine konulan ceza koşulunu geçersiz sayar.
  • Yıllık ücretin birkaç katı gibi orantısız tutar yazmak: hâkim cezayı indirir, işveren davayı kısmen kaybeder.
  • İşin olağan parçası olan oryantasyonu “eğitim gideri” olarak faturalandırmak: gerçek ve belgeli gider dışındaki talepler reddedilir.
  • Cezai şartı son maaştan veya kıdem tazminatından kendiliğinden kesmek: ücret alacağı korunur, kesinti ayrı bir dava konusu olur.

Belgeyi tamamlamak için

Sık sorulan sorular

İş sözleşmesindeki cezai şart geçerli midir?

Her iki tarafı aynı şartlarla bağlıyorsa ve belirli bir yükümlülüğe (asgari süre, eğitim gideri) dayanıyorsa geçerlidir. Türk Borçlar Kanunu hizmet sözleşmelerine sadece işçi aleyhine konulan ceza koşulunu geçersiz sayar; Yargıtay da karşılıklılık aramaktadır. Belirsiz süreli sözleşmede de asgari çalışma süresi kararlaştırılarak cezai şart konabilir.

Eğitim masrafı işçiden geri istenebilir mi?

İşçi, kararlaştırılan asgari süre dolmadan haklı bir neden olmaksızın ayrılırsa, belgelenen eğitim giderinin çalıştığı süreye düşen payı düşüldükten sonra kalan kısmı istenebilir. İşveren işçiyi haksız çıkarmışsa veya işçi ücretinin ödenmemesi gibi haklı bir nedenle ayrılmışsa hiçbir gider istenemez. Oryantasyon ve işbaşı eğitimleri geri istenebilecek gider sayılmaz.

Cezai şart tutarı en fazla ne kadar olabilir?

Kanunda sabit bir üst sınır yoktur; ancak hâkim aşırı bulduğu ceza koşulunu kendiliğinden indirir ve işçi tacir olmadığı için bu indirimi her zaman isteyebilir. Uygulamada eğitim giderine veya birkaç aylık brüt ücrete denk tutarlar makul kabul edilir. Yıllık ücretin katları gibi tutarlar çoğunlukla indirilir.

Cezai şart işçinin maaşından veya kıdem tazminatından kesilebilir mi?

Hayır. İşçinin ücret, kıdem ve ihbar alacakları ayrı korunur; işveren cezai şartı bu alacaklardan işçinin yazılı rızası olmadan mahsup edemez. Cezai şart alacağı için işçiye yazılı ihtar gönderilir, ödeme yapılmazsa önce arabulucuya başvurulur ve iş mahkemesinde dava açılır.

Mevcut iş sözleşmesine sonradan cezai şart eklenebilir mi?

Evet, ancak yalnızca işçinin yazılı kabulüyle. Cezai şart çalışma koşullarında esaslı bir değişikliktir; işçi ek protokolü imzalamak zorunda değildir ve kabul etmediği değişiklik kendisini bağlamaz. En doğru zaman, eğitimden veya masrafın üstlenilmesinden önce protokolü imzalatmaktır.

Bu sayfadaki örnekler yol gösterici metinlerdir, hukuki danışmanlık değildir. Süreler, tutarlar ve şartlar duruma göre değişir; yüksek tutarlı sözleşmelerde veya uyuşmazlık ihtimali olan durumlarda imzalamadan önce bir avukata danışın.